Akcydens

Akcydens czy Wydawnictwo? (Szybkie zestawienie)

Cecha	Podejście Egzaminacyjne (obecna nomenklatura)	Podejście Fachowe (zgodne z etymologią nazwy akcydens)
Definicja	Wszystko, co nie jest literaturą/nauką.	Tylko druki proste, luźne i ulotne.
Katalog 1000 str.	Akcydens informacyjny złożony	Wydawnictwo Informacyjne Złożone
Logika	Liczy się brak "autora-literata".	Liczy się technologia i planowanie.
Przykład	Książka telefoniczna to akcydens Katalog (w tym np 1000 str. wydawany kwartalnie) to akcydens	Książka tel. to "inżynieria danych" - Druk Informacyjny Złożony Katalog (1000 str.) Druk Użytkowy Złożony

Powyższa tabela pozwala zrozumieć różnicę między "kluczem egzaminacyjnym" a rzeczywistością technologiczną w poligrafii wynikającą z historii - początki druku.

Proponowana definicja akcydensu

Akcydens – w tradycyjnym ujęciu to każdy produkt poligraficzny niebędący książką (dziełem) ani czasopismem (periodykiem). W nowoczesnej praktyce termin ten jest jednak wysoce nieprecyzyjny, ponieważ często myli funkcję marketingową wyrobu z jego formą technologiczną.

Kluczem do właściwego zrozumienia akcydensu jest analiza jego konstrukcji i cyklu wydawniczego:

W sensie ścisłym (prawdziwy akcydens): To druk o charakterze doraźnym i użytkowym, powstający konstrukcyjnie z jednego arkusza drukarskiego (np. wizytówka, ulotka, zaproszenie).
Przykład nieprecyzyjny (Katalog): Samo słowo „katalog” nie jest wystarczające do zdefiniowania wyrobu jako akcydensu. Bez dookreślenia jego parametrów technicznych, klasyfikacja jest niemożliwa. Katalog może być prostym drukiem z jednego arkusza (np. 4-stronicowa ulotka składana), który faktycznie jest akcydensem. Jednak może to być również wielostronicowa publikacja w oprawie klejonej lub szytej, wydawana periodycznie (np. sezony Wiosna-Lato). W tym drugim przypadku, ze względu na konstrukcję i cykliczność, mamy do czynienia z wydawnictwem ciągłym lub dziełowym, a nie akcydensem.

UWAGA EGZAMINACYJNA (PGF.07, PGF.08): Mimo powyższych nieścisłości technicznych, „katalog” może być podawany jako poprawny przykład akcydensu bez dookreślenia o jakiej konstrukcji katalogu chodzi. Przygotowując się do egzaminu zawodowego, należy o tym pamiętać, zachowując jednocześnie świadomość różnic technologicznych występujących w rzeczywistej produkcji.

Zrozumienie tej różnicy jest kluczowe: fakt, że książka zawiera ofertę handlową, nie czyni jej konstrukcyjnie prostym akcydensem – tak jak samochód osobowy dowożący pizzę nie staje się konstrukcyjnie samochodem dostawczym.

Ważne rozróżnienie:

Podejście egzaminacyjne (obecna nomenklatura): Kluczowa jest treść. Brak "autora-literata" oznacza automatyczną degradację publikacji do rangi akcydensu. System ten całkowicie ignoruje wkład twórczy autora grafiki, projektanta layoutu czy architekta informacji.
Podejście fachowe: Kluczowa jest technologia i konstrukcja. Publikacja posiadająca grzbiet i złożoną strukturę (nawet przy 1000 stronach) to Wydawnictwo Złożone. Termin akcydens rezerwuje się wyłącznie dla prostych druków jednoarkuszowych.

Warto pamiętać, że akcydens to swoisty incydent wydawniczy. Jego istotą jest doraźność i przemijalność – służy konkretnemu wydarzeniu lub czynności (jak w przypadku druków manipulacyjnych do wypełniania) i traci na znaczeniu po ich zakończeniu. Właśnie dlatego gruby katalog, jako publikacja trwała i wielostronicowa, jest przykładem niefortunnym i merytorycznie dyskusyjnym

Podział akcydensów ze względu na ich funkcję i doraźny charakter (tzw. incydenty wydawnicze):
Akcydensy informacyjne (np. plakaty, ulotki, afisze) – ich celem jest szybkie przekazanie komunikatu, który po czasie traci na aktualności.
Akcydensy manipulacyjne (np. formularze, bilety, arkusze) – druki służące do fizycznego wypełnienia lub skasowania; po wykonaniu czynności stają się dokumentem lub makulaturą.
Akcydensy okolicznościowe (np. zaproszenia, programy, nekrologi) – ściśle powiązane z konkretnym wydarzeniem.
Akcydensy handlowe (np. etykiety, metki, paragony) – służą identyfikacji produktu w momencie sprzedaży

Najczęstsze błędy w klasyfikacji akcydensów

Uznawanie wielostronicowych katalogów za akcydensy.
Mylenie funkcji marketingowej z konstrukcją technologiczną.
Wrzucanie opakowań do kategorii akcydensów bez uwzględnienia ich złożoności.

Schemat podziału druków

Podstawowy podział:

Akcydensy
- Informacyjne
- Manipulacyjne
- Opakowaniowe
- Przemysłowe
Druki dziełowe – książki, katalogi wielostronicowe
Druki periodyczne – czasopisma, magazyny

Kiedy katalog jest akcydensem?

Forma katalogu	Akcydens?
Folder z jednego arkusza	Tak
Katalog klejony 300 stron	Nie

Współczesne podejście branżowe

Obecnie częściej stosuje się klasyfikację opartą na technologii, np. druki luźne, oprawy, packaging, a termin „akcydens” jest coraz rzadziej używany w profesjonalnej poligrafii.

Nowoczesny podział publikacji (Propozycja)

Aby wyeliminować błędy wynikające z archaicznych definicji, które mianem „akcydensu” określają wszystko, co nie jest beletrystyką, proponuje się trójstopniowy podział produkcji poligraficznej. Wprowadza on kluczową kategorię Wydawnictw Złożonych, która oddaje szacunek inżynierii danych i zaawansowanej technologii druku.

I. DZIEŁA (Książki w sensie tradycyjnym)
Publikacje, w których warstwa merytoryczna opiera się na indywidualnej twórczości pisarskiej, naukowej lub artystycznej.
1. Klucz klasyfikacji: Obecność autora tekstu (literata, naukowca).
2. Przykłady: Powieści, tomiki poezji, monografie naukowe, podręczniki autorskie.
3. Ochrona: Klasyczne prawo autorskie skupione na treści literackiej.
II. WYDAWNICTWA ZŁOŻONE (Nowa kategoria – Inżynieria Informacji)
Publikacje o dużej objętości (często 1000+ stron) i zaawansowanej oprawie, które błędnie nazywano „akcydensem złożonym” tylko z powodu braku autora literackiego. Tutaj „dziełem” jest plan, struktura i architektura informacji.
1. Wydawnictwa Informacyjne Złożone (WIZ):
  - Katalogi techniczne, roczniki statystyczne, branżowe spisy danych (np. książki telefoniczne), kompendia techniczne.
  - Twórczość: Polega na selekcji danych, ich hierarchizacji oraz zaprojektowaniu nawigacji wizualnej.
2. Wydawnictwa Użytkowe Złożone (WUZ):
  - Luksusowe planery, zaawansowane dzienniki techniczne, księgi rejestrowe, dzienniki lekcyjne.
  - Twórczość: Projektowanie funkcjonalne (logika rubryk i narzędzia pracy w formie książkowej).
III. AKCYDENSY (Właściwe – Druki luźne, incydentalne)
Powrót do pierwotnej definicji: druki o małej objętości (zazwyczaj jednoarkuszowe), o charakterze doraźnym, ulotnym i pomocniczym.
1. Klucz klasyfikacji: Forma prosta, incydentalność zlecenia, krótkotrwałość użytkowania.
2. Przykłady: Ulotki, plakaty, wizytówki, bilety, zaproszenia, etykiety, pojedyncze formularze.

Podsumowanie: Ten podział kończy paranoję, w której 1000-stronicowa księga statystyczna była nazywana „drukiem przypadkowym”. Pozwala na rzetelną ochronę autora struktury i layoutu oraz przywraca rzemiosłu poligraficznemu należny szacunek.

Porównanie definicji akcydensu

1. Podręczniki technologii druku definiują akcydens jako:

druk poligraficzny niebędący książką ani czasopismem, często jednoarkuszowy,

o charakterze użytkowym lub okolicznościowym,

obejmujący m.in. ulotki, plakaty, wizytówki, formularze, bilety, etykiety.

W tych źródłach podkreśla się funkcjonalność akcydensów — są to druki służące do przekazywania informacji, manipulacji (np. wypełniania), reklamy lub dokumentacji.

2. Norma PN-N-01256:1992

Ta norma była częścią systemu klasyfikacji druków i znaków graficznych. Choć sama norma skupiała się głównie na znakach bezpieczeństwa, w wersji ogólnej (nie tylko -01) zawierała definicje druków użytkowych, w tym akcydensów:

akcydensy to druki użytkowe, które nie są publikacjami ciągłymi (jak książki czy czasopisma),

mają określoną funkcję praktyczną — np. informacyjną, manipulacyjną, opakowaniową,

są często jednostronicowe lub o niewielkiej objętości.

Norma klasyfikowała akcydensy według ich przeznaczenia — np. informacyjne (plakaty, ulotki), manipulacyjne (formularze, bilety), opakowaniowe (etykiety, banderole).

3. Praktyka zawodowa w drukarniach i szkołach poligraficznych

W codziennej praktyce akcydensy są rozumiane jako:

wszystkie drobne wyroby poligraficzne, które nie są książkami ani czasopismami,

obejmują ulotki, wizytówki, plakaty, papiery firmowe, formularze, bilety, zaproszenia,

często są to druki projektowane na zamówienie, z uwzględnieniem funkcji użytkowej lub promocyjnej.

W szkołach poligraficznych akcydensy są traktowane jako podstawowy typ druku użytkowego, który uczy projektowania, składania i produkcji w różnych technikach druku.

4. Wikipedia: Akcydens (poligrafia)

Akcydens, druk akcydensowy (łac. accidens „coś przypadkowego”)[1] – wyrób poligraficzny niebędący ani książką, ani czasopismem, ani też zadrukowanym opakowaniem. Zasadniczo jest to wyrób jednoarkuszowy, występujący w postaci jednej kartki lub nierozciętej składki.

Akcydensy to samoistne druki o charakterze użytkowym lub okolicznościowym. Zaliczyć do nich można praktycznie wszystkie pozostałe druki, począwszy od znaczka pocztowego czy wizytówki aż po plakat.
Podział akcydensów

akcydensy informacyjne – druki służące do przekazywania informacji, np. afisze, cenniki, kalendarze, katalogi, obwieszczenia, plakaty, programy, prospekty, rozkłady jazdy, ulotki, wizytówki

akcydensy manipulacyjne – druki przeznaczone do wypełniania lub wykorzystania w czynnościach urzędowych, handlowych itp., np. blankiety[2], bilety[2], banknoty, formularze, kwestionariusze, legitymacje, mandaty, świadectwa, znaczki pocztowe i skarbowe, zaświadczenia; wszelkiego rodzaju oficjalne dokumenty, jak i papiery wartościowe

akcydensy opakowaniowe, np. etykiety, metki, obwoluty, banderole

akcydensy przemysłowe, np. kalkomania

akcydensy wydawnicze, np. mapy, nuty

Potocznie akcydensami nazywane są wszystkie drobne wyroby poligraficzne, nie tylko jednokartkowe, ale także te o niewielkiej liczbie kartek.

Podsumowanie porównawcze

Źródło	Główna cecha definicji akcydensu	Przykłady druków
Podręczniki technologii druku	Druk użytkowy, nie będący książką/czasopismem	Ulotki, plakaty, wizytówki, formularze, bilety, etykiety
PN-N-01256:1992	Klasyfikacja funkcjonalna: informacyjne, manipulacyjne, opakowaniowe	Plakaty, ulotki, formularze, bilety, etykiety, banderole
Praktyka zawodowa	Drobne druki codziennego użytku, projektowane na zamówienie	Ulotki, wizytówki, plakaty, papiery firmowe, bilety, zaproszenia
Wikipedia	wyrób poligraficzny niebędący ani książką, ani czasopismem, ani też zadrukowanym opakowaniem. Zasadniczo jest to wyrób jednoarkuszowy, występujący w postaci jednej kartki lub nierozciętej składki. Akcydensy to samoistne druki o charakterze użytkowym lub okolicznościowym	Od znaczka pocztowego czy wizytówki aż po plakat.

Słowo „nieperiodyczne” najczęściej pojawia się w definicjach akcydensu w kontekście klasyfikacji wydawnictw, szczególnie w starszych źródłach branżowych i normach. W praktyce zawodowej oraz w podręcznikach takich jak te autorstwa W. Dąbrowskiego czy Z. Tkaczyka, akcydensy są opisywane jako druki nieperiodyczne, czyli takie, które nie ukazują się regularnie jak czasopisma czy gazety.

Najbardziej typowe miejsce występowania słowa „nieperiodyczne”:
Podręczniki technologii druku – np. w publikacjach W. Dąbrowskiego można znaleźć sformułowania typu: „akcydensy to druki nieperiodyczne o charakterze użytkowym” – co odróżnia je od publikacji ciągłych (periodyków).

Starsze klasyfikacje wydawnictw – w dokumentach takich jak PN-N-01256 czy w materiałach dydaktycznych szkół poligraficznych, akcydensy są często definiowane jako nieperiodyczne druki użytkowe.

W definicji normatywnej (np. PN-N-01256:1992), choć słowo „nieperiodyczne” może nie występować dosłownie w cytacie, to koncepcja nieperiodyczności jest wyraźnie obecna — przez wykluczenie książek i czasopism jako publikacji ciągłych.

Czy katalog to akcydens?

Częstym błędem w zestawieniach poligraficznych i podręcznikach jest podawanie hasła „katalog” jako sztandarowego przykładu akcydensu bez żadnego doprecyzowania. Prowadzi to do poważnych nieścisłości terminologicznych i wprowadza użytkowników w błąd.

1. Akcydens to z założenia druk „ulotny” lub „użytkowy”

Tradycyjna definicja akcydensu (od łac. accidens – zdarzenie przypadkowe) obejmuje druki o charakterze doraźnym, zazwyczaj o prostej, jednoarkuszowej konstrukcji.

Właściwe przykłady akcydensów: ulotka, zaproszenie, bilet, formularz medyczny, wizytówka.
Problem z katalogiem: Większość osób pod pojęciem „katalog” widzi grubą, wielostronicową, szytą lub klejoną publikację. Taki produkt technicznie jest wydawnictwem (dziełem), a nie akcydensem.

2. Kiedy katalog może być akcydensem? (Wyjątek od reguły)

Katalog można uznać za akcydens wyłącznie w jego specyficznej, uproszczonej formie:

Katalog składany (tzw. folder): Jednoarkuszowy druk, który po odpowiednim złamaniu tworzy kilka stron (np. 6 lub 8 stron z jednego arkusza drukarskiego).
Katalog kartkowy: Zbiór luźnych kart włożonych do teczki ofertowej.

Jeśli jednak autorzy opracowań piszą po prostu „katalog”, sugerują, że każda wielostronicowa publikacja handlowa (jak np. kilkusetstronicowy, periodyczny katalog IKEA) jest akcydensem – a to jest nieprawdą. To tak, jakby nazwać każdą ciężarówkę „rowerem” tylko dlatego, że oba pojazdy mają koła i służą do przemieszczania się.

3. Skutek błędnego nazewnictwa

Używanie tak nieprecyzyjnych przykładów wprowadza chaos pojęciowy, zwłaszcza w edukacji branżowej:

Zaciera się kluczowa różnica między poligrafią dziełową (książki, czasopisma, grube katalogi) a poligrafią akcydensową.
Uczeń lub student zaczyna błędnie sądzić, że 300-stronicowy, oprawiony katalog techniczny to „druk ulotny”.

Podsumowanie – funkcja a konstrukcja

Idealnie ilustruje to porównanie z branży motoryzacyjnej: samochód osobowy dowożący pizzę pełni funkcję dostawczą, ale konstrukcyjnie i prawnie pozostaje samochodem osobowym. Podobnie w poligrafii: obszerny katalog pełni funkcję reklamową (podobnie jak ulotka), ale konstrukcyjnie jest książką.

W profesjonalnej terminologii, którą promuje m.in. Polskie Towarzystwo Wydawców Książek, dba się o to, by nie mylić formy wydawniczej z funkcją. Katalogi wielostronicowe to druki zwarte lub periodyczne, a nazywanie ich akcydensami „bez gwiazdki” jest błędem merytorycznym.

Klasyfikacja wydawnicza według Polskich Norm (PN-80/N-01211)

Polska Norma PN-80/N-01211 wprowadziła trójpodział wydawnictw oparty na ich charakterze wydawniczym i częstotliwości ukazywania się, a nie na technologii druku czy oprawy. Pokazuje to, że tradycyjna klasyfikacja jest zależna od treści, co często bywa mylące w kontekście technicznym.

Rodzaj wydawnictwa	Definicja normatywna	Przykłady	Kontekst problemu
Wydawnictwo zwarte (druk dziełowy)	Zamknięta całość merytoryczna, wydana jednorazowo lub w określonej liczbie tomów.	Powieść, podręcznik, monografia, encyklopedia.	Jeśli katalog ma numer ISBN i jest wydany jednorazowo (np. katalog wystawy), formalnie jest wydawnictwem zwartym.
Wydawnictwo ciągłe (periodyczne)	Ukazuje się w regularnych odstępach czasu pod tym samym tytułem, bez z góry ustalonego końca.	Czasopismo, magazyn, dziennik, zeszyt naukowy.	Jeśli katalog (np. IKEA) wychodzi cyklicznie co sezon i ma numer ISSN, w świetle normy jest wydawnictwem periodycznym.
Wydawnictwo akcydensowe	Druki o charakterze użytkowym, informacyjnym lub urzędowym, najczęściej o prostej formie.	Ulotka, wizytówka, bilet, plakat, zaproszenie.	Katalog jest akcydensem tylko w formie uproszczonej (folder, cennik), ze względu na cechę „doraźności” i „ulotności”.

Kryterium technologiczne: Dlaczego definicja „pęka”?

Dawniej kluczowym rozróżnieniem w warsztacie drukarskim był stopień skomplikowania konstrukcji arkusza:

Kryterium jednego arkusza: Przez lata przyjmowano, że akcydens to produkt mieszczący się na jednym arkuszu drukarskim. Może być sfalcowany (zgięty), ale pozostaje jednym kawałkiem papieru (np. ulotka).
Konstrukcja wieloarkuszowa: Dzieło lub książka to produkt składający się z wielu arkuszy, które muszą zostać zebrane w składki, zszyte lub sklejone i oprawione.

Podsumowanie: Konflikt definicji technicznej i marketingowej

Współczesny problem z nazywaniem wielostronicowych katalogów „akcydensami” wynika z dominacji myślenia marketingowego nad technicznym. To zderzenie dwóch światów:

Świat rzemieślniczy (techniczny): Akcydens to prosta robota z jednego arkusza (ulotka, wizytówka). Jeśli coś wymaga oprawy klejonej i wielu składek, jest książką (drukiem dziełowym).
Świat marketingowy: Akcydens to wszystko, co nie jest literaturą piękną (beletrystyką) ani gazetą. To błędne podejście wrzuca 500-stronicowe katalogi reklamowe do tego samego worka co bilety wizytowe.

Z punktu widzenia drukarni, ten sam produkt techniczny (np. oprawa klejona A4) może być drukiem dziełowym (powieść), periodycznym (zeszyt naukowy) lub akcydensowym (katalog informacyjny). Dlatego w profesjonalnej poligrafii odchodzi się od podziałów normatywnych na rzecz klasyfikacji technicznej (np. oprawa miękka klejona, oprawa zeszytowa), która precyzyjnie opisuje proces produkcji, a nie intencje marketingowca.

Podejście komercyjne i technologiczne: Kluczowa różnica między katalogiem-akcydensem a katalogiem-dziełem sprowadza się do liczby arkuszy i skomplikowania procesu. Jeśli katalog powstaje z jednego arkusza, proces kończy się zazwyczaj na druku i cięciu (ewentualnie falcowaniu). Jednak katalog wieloarkuszowy to zupełnie inne koszty i operacje: tutaj nie wystarczy już tylko druk, pojawia się falcowanie wielu arkuszy, zbieranie składek, dobór odpowiedniego kleju, frezowanie grzbietu oraz precyzyjna oprawa. Zrozumienie tego pozwala pojąć, dlaczego katalog o funkcji reklamowej może kosztować tyle samo, co luksusowa książka – płaci się bowiem za skomplikowany proces dziełowy, a nie za prosty produkt akcydensowy.

Czy opakowanie to akcydens?

Kolejnym przykładem problematycznej klasyfikacji są opakowania i etykiety. W tradycyjnym ujęciu normatywnym zalicza się je do tzw. akcydensów przemysłowych. Choć technicznie większość pudełek powstaje z jednego arkusza drukarskiego (co teoretycznie zbliża je do definicji akcydensu), to dzisiejsza skala ich skomplikowania czyni tę nazwę całkowicie nieadekwatną.

Konstrukcja vs Definicja: Opakowanie na luksusowe perfumy czy leki, wymagające precyzyjnego sztancowania, klejenia wielopunktowego i zaawansowanych uszlachetnień, technologicznie stoi znacznie wyżej niż prosta ulotka czy wizytówka.
Wydzielenie branży: W 2025 roku sektor Packaging (opakowania) jest traktowany jako całkowicie odrębna, potężna gałąź poligrafii. Wrzucanie go do jednego worka z biletami autobusowymi czy formularzami tylko dlatego, że oba produkty nie są książkami, jest niepraktyczne.

Problem z klasyfikacją wyrobów

Sytuacja z opakowaniami i katalogami obnaża największą słabość starych podziałów: próbę klasyfikowania produktów według ich funkcji zamiast technologii produkcji. To prowadzi do absurdów nazewniczych:

Produkt konstrukcyjnie będący książką (300 stron, oprawa klejona) nazywa się akcydensem, bo służy reklamie.
Produkt będący zaawansowaną konstrukcją inżynieryjną (opakowanie) nazywa się akcydensem, bo służy do przechowywania towaru.

Podsumowując, współczesna poligrafia coraz częściej rezygnuje z nieostrego terminu „akcydens” na rzecz podziału opartego na procesach produkcyjnych: druki luźne, oprawy (dziełowe/periodyczne) oraz opakowania i etykiety. Takie podejście pozwala uniknąć chaosu terminologicznego, w którym marketingowe przeznaczenie produktu przesłania jego faktyczną formę techniczną.